Μια απόφαση που λαμβάνεται μέσα σε λίγα λεπτά κάθε Ιανουάριο μπορεί να καθορίσει το ύψος της σύνταξης για δεκαετίες. Έως τις 31 Ιανουαρίου 2026, περίπου 1,4 εκατομμύρια ελεύθεροι επαγγελματίες, αυτοαπασχολούμενοι και αγρότες καλούνται να επιλέξουν ασφαλιστική κατηγορία στον e-ΕΦΚΑ, σε μια διαδικασία με μακροπρόθεσμες οικονομικές συνέπειες.
Η προθεσμία για την επιλογή ασφαλιστικής κατηγορίας για το 2026 λήγει στο τέλος του μήνα και αφορά το σύνολο των μη μισθωτών ασφαλισμένων. Η δήλωση πραγματοποιείται αποκλειστικά μέσω της ειδικής ηλεκτρονικής πλατφόρμας του e-ΕΦΚΑ, η οποία βρίσκεται σε λειτουργία από τις 10 Δεκεμβρίου 2025. Όσοι δεν προχωρήσουν σε κάποια ενέργεια, παραμένουν αυτομάτως στην κατηγορία που είχαν επιλέξει το προηγούμενο έτος.
Παρά τις συνεχείς προειδοποιήσεις των ειδικών, η εικόνα παραμένει αμετάβλητη: περισσότεροι από εννέα στους δέκα ελεύθερους επαγγελματίες παραμένουν στην πρώτη και χαμηλότερη ασφαλιστική κατηγορία. Το χαμηλό ύψος της μηνιαίας εισφοράς λειτουργεί ως βασικό κίνητρο, ωστόσο το τίμημα μεταφέρεται στο μέλλον, καθώς η ανταποδοτική σύνταξη παραμένει ιδιαίτερα περιορισμένη.
Τι «χτίζει» η πρώτη κατηγορία
Σύμφωνα με αναλογιστικές εκτιμήσεις, η παραμονή στην πρώτη ασφαλιστική κατηγορία οδηγεί, ακόμη και μετά από 40 χρόνια συνεχούς ασφάλισης, σε σύνταξη που δύσκολα ξεπερνά τα 800 με 890 ευρώ μεικτά, σε σημερινές τιμές. Πρόκειται για ποσά που θεωρούνται οριακά επαρκή, ειδικά αν ληφθεί υπόψη το αυξημένο κόστος ζωής και οι μελλοντικές ανάγκες ενός συνταξιούχου.
Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο όσο περισσότερα χρόνια παραμένει κανείς σε χαμηλές εισφορές. Ακόμη και αν ο ασφαλισμένος αποφασίσει να αυξήσει την κατηγορία του λίγο πριν από τη συνταξιοδότηση, η διαφορά στο τελικό ποσό της σύνταξης είναι μικρή και δεν αναπληρώνει τη «ζημιά» των προηγούμενων ετών.
Αυξήσεις εισφορών και πραγματικό κόστος
Οι εισφορές των μη μισθωτών έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Από την 1η Ιανουαρίου 2023 καταγράφηκε αύξηση 9,6%, ακολούθησε άνοδος 3,46% το 2024 και 2,7% το 2025, ενώ από το 2026 αναμένεται νέα επιβάρυνση 2,6%. Συνολικά, μέσα σε τρία χρόνια, η αύξηση αγγίζει το 18,36%.
Η επιλογή ασφαλιστικής κατηγορίας δεν επηρεάζει μόνο τη μελλοντική σύνταξη, αλλά και το κόστος εξαγοράς πλασματικών ετών. Όσο χαμηλότερη είναι η κατηγορία, τόσο μικρότερη είναι η βάση υπολογισμού, ωστόσο όταν έρθει η ώρα της συνταξιοδότησης, το ποσό προσαυξάνεται σημαντικά.
Με την κατάθεση αίτησης συνταξιοδότησης, η μηνιαία εισφορά αυξάνεται κατά 50% για τον κλάδο κύριας σύνταξης ή κατά 40% όταν περιλαμβάνεται και η επικουρική, γεγονός που επιβαρύνει επιπλέον όσους επιλέγουν καθυστερημένα να «ανεβάσουν» κατηγορία.
Η παγίδα των χαμηλών εισφορών
Οι ειδικοί της κοινωνικής ασφάλισης μιλούν ξεκάθαρα για μια παγίδα: η επιλογή φθηνών εισφορών για μεγάλο χρονικό διάστημα οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σε χαμηλές συντάξεις. Όσο περισσότερα χρόνια «χτίζονται» με χαμηλή βάση, τόσο περιορίζονται οι δυνατότητες ουσιαστικής βελτίωσης στο τέλος του ασφαλιστικού βίου.
Ακόμη και η επιλογή υψηλής ασφαλιστικής κατηγορίας στα τελευταία χρόνια εργασίας έχει περιορισμένη ανταπόδοση, ενώ στην περίπτωση απασχολούμενων συνταξιούχων, η προσαύξηση της σύνταξης μετά τη διακοπή της εργασίας θεωρείται μικρή σε σχέση με το κόστος των εισφορών.
Χρέη και αδιέξοδο
Στο ήδη σύνθετο τοπίο προστίθεται και το ζήτημα των οφειλών προς τον ΕΦΚΑ. Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της ΕΝΥΠΕΚΚ, επτά στους δέκα ελεύθερους επαγγελματίες και αγρότες έχουν χρέη στο Ταμείο, ενώ περίπου 300.000 ασφαλισμένοι δεν μπορούν να συνταξιοδοτηθούν εξαιτίας των οφειλών τους.
