Άνδρες που σταματούν στον δρόμο με πρόσχημα δήθεν έλεγχο ταυτότητας, εργαζόμενοι που συλλαμβάνονται στον χώρο δουλειάς τους, κρατούμενοι που πιέζονται μέσα σε φυλακές να καταταγούν: η εικόνα που σκιαγραφούν οργανώσεις προάσπισης ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Ρωσία τις τελευταίες εβδομάδες παραπέμπει σε οργανωμένη προσπάθεια στρατολόγησης εκτός επίσημων διαδικασιών, την ώρα που πληθαίνουν οι ενδείξεις πως το Κρεμλίνο ετοιμάζεται για νέο κύμα επιστράτευσης.
Σύμφωνα με τη ρωσική οργάνωση Idite Lesom, που βοηθά πολίτες να αποφύγουν τη στράτευση, μόνο στο διάστημα 10-18 Αυγούστου καταγράφηκαν 14 καταγγελίες ανθρώπων που υποστηρίζουν ότι συνελήφθησαν και εξαναγκάστηκαν ή πιέστηκαν να υπογράψουν στρατιωτικά συμβόλαια, είτε μέσα σε αστυνομικά τμήματα είτε απευθείας σε στρατολογικά γραφεία. Εκπρόσωπος της οργάνωσης μίλησε για απότομη κλιμάκωση σε σχέση με τον Ιούλιο, όταν τα περιστατικά ήταν μεμονωμένα.
Ανάλογα κρούσματα έχουν εντοπιστεί σε ευρύ φάσμα περιοχών, από το Νοβοροσίσκ έως το Μπιρομπιτζάν, με αστυνομικούς να χρησιμοποιούν ως πρόσχημα ελέγχους εγγράφων ή κατανάλωση αλκοόλ σε δημόσιο χώρο. Στην περιοχή της Πένζα καταγγελίες για μαζικές συλλήψεις ανδρών καταγράφονται ήδη από τα μέσα Ιουνίου, με κατοίκους να μιλούν για άτομα που «μαζεύτηκαν αδιακρίτως» από δρόμους και μέσα μεταφοράς. Ρωσικά αξιωματούχα στελέχη έχουν χαρακτηρίσει τις σχετικές καταγγελίες «ψευδείς», αποδίδοντάς τες σε συνήθεις αστυνομικές επιχειρήσεις κατά παράνομων μεταναστών.
Φυλακές και οικονομικά ευάλωτοι στο στόχαστρο
Πέρα από τις συλλήψεις στον δρόμο, ως πρόσθετος δίαυλος στρατολόγησης χρησιμοποιούνται και οι σωφρονιστικές δομές: στελέχη της ρωσικής σωφρονιστικής υπηρεσίας αναζητούν, όπως αναφέρεται, υποψήφιους συμβασιούχους μέσα σε κέντρα κράτησης και φυλακές. Παράλληλα, ιδιώτες στρατολόγοι στοχεύουν ανθρώπους με οικονομικά προβλήματα -οφειλέτες, ανέργους- μέσω αγγελιών εργασίας και προσωπικών επαφών, εκμεταλλευόμενοι την οικονομική τους ανάγκη.
Η ίδια οργάνωση εκτιμά ότι από την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, στις αρχές του 2022, πάνω από 80.000 άνθρωποι έχουν απευθυνθεί σε αυτήν αναζητώντας βοήθεια για να αποφύγουν τη στράτευση.
Σενάρια για επιστράτευση μετά τις εκλογές
Το Κίεβο, με επικεφαλής τον πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι, επαναλαμβάνει εδώ και καιρό πως η Μόσχα ετοιμάζεται για νέο κύμα υποχρεωτικής κατάταξης αμέσως μετά τις εκλογές για την Κρατική Δούμα τον Σεπτέμβριο. Δυτικές πηγές πληροφοριών έχουν κάνει λόγο σε δημοσιεύματα για ασκήσεις ετοιμότητας επιστράτευσης που πραγματοποιήθηκαν τον προηγούμενο μήνα στην περιοχή του Καλίνινγκραντ, με αντικείμενο τη στέγαση, τη σίτιση και τον εξοπλισμό κατοίκων· τα ρωσικά κρατικά μέσα είχαν παρουσιάσει ασκήσεις στην ίδια περιοχή τον Ιούλιο ως γυμνάσια άμυνας κατά επιθέσεων με drones.
Οργανώσεις που βοηθούν Ρώσους πολίτες να εγκαταλείψουν τη χώρα αναφέρουν σημαντική αύξηση των αιτημάτων από τα μέσα Ιουλίου, με τον φόβο της επιστράτευσης να κυριαρχεί στα ερωτήματα που δέχονται. Ολοένα περισσότεροι πολίτες που δεν ανήκουν στις «κλασικές» ομάδες-στόχους του Κρεμλίνου -δημοσιογράφους, ακτιβιστές, αντιπολεμικούς διαδηλωτές- εξετάζουν πλέον σοβαρά το ενδεχόμενο αναχώρησης, στρέφοντας το βλέμμα κυρίως προς Γεωργία και Αρμενία, χώρες όπου οι Ρώσοι πολίτες εισέρχονται χωρίς βίζα.
Η λειτουργία, από τον Μάιο του 2025, ενιαίου ηλεκτρονικού μητρώου στρατιωτικών θητειών έχει καταστήσει τη διαφυγή πιο δύσκολη, καθώς από τη στιγμή που εκδίδεται κλήση κατάταξης η αναχώρηση από τη χώρα περιπλέκεται σημαντικά, ενώ εκφράζονται ανησυχίες πως μπορεί να περιοριστεί ακόμη και η δίοδος μέσω Λευκορωσίας.
Βαριές απώλειες, φθίνουσα στρατολόγηση
Το ζήτημα της στρατολόγησης συνδέεται στενά με τις τεράστιες απώλειες του ρωσικού στρατού. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του ουκρανικού Γενικού Επιτελείου και του αμερικανικού Κέντρου Στρατηγικών και Διεθνών Σπουδών (CSIS), οι συνολικές απώλειες από την έναρξη της εισβολής τον Φεβρουάριο του 2022 πλησιάζουν το 1,4 εκατομμύριο, με τους νεκρούς να υπολογίζονται σε περίπου 450.000. Το CSIS εκτιμά ότι η Ρωσία χάνει σήμερα πάνω από 30.000 στρατιώτες τον μήνα, αριθμό που ξεπερνά τους περίπου 27.000 νέους συμβασιούχους που στρατολογούνται μηνιαίως – κενό που ενισχύει τα σενάρια περί ανάγκης για νέα, ευρύτερη κινητοποίηση.
Ο διευθυντής της CIA, Τζον Ράτκλιφ, είχε αναφέρει τον περασμένο Ιούλιο, σε αμυντικό φόρουμ στην Πενσυλβάνια, ότι το προσδόκιμο επιβίωσης ενός νεοσύλλεκτου Ρώσου στρατιώτη στην πρώτη γραμμή του μετώπου κυμαίνεται μόλις στα 20 με 30 λεπτά.
Επίσημη διάψευση από τη Μόσχα
Ρώσοι αξιωματούχοι εξακολουθούν να διαψεύδουν κάθε σχέδιο νέας μαζικής επιστράτευσης. Ο μόνιμος αντιπρόσωπος της Ρωσίας στον ΟΗΕ, Βασίλι Νεμπένζια, δήλωσε πρόσφατα ότι δεν υπάρχει ανάγκη για κάτι τέτοιο «αυτή τη στιγμή», ενώ ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, χαρακτήρισε τις σχετικές αναφορές προσπάθεια «πυροδότησης» του εσωτερικού κλίματος στη χώρα.
Ανεξάρτητα, ωστόσο, από τις επίσημες διαβεβαιώσεις, το μοτίβο που περιγράφουν οι οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων -γεωγραφική εξάπλωση των περιστατικών, εμπλοκή σωφρονιστικών αρχών, στόχευση οικονομικά ευάλωτων ομάδων- παραπέμπει, κατά τους παρατηρητές, σε ανεπίσημη προετοιμασία εδάφους ενόψει μιας πιθανής νέας φάσης κινητοποίησης, με φόντο μια σύγκρουση που έχει ήδη κοστίσει στη Ρωσία εκατοντάδες χιλιάδες ζωές.
